Glossary

საპროექტო და სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები

  • აეროპროექტი – Аэропроект – აეროპროექტი (სამოქალაქო ავიაციის საპროექტო და სამეცნიერო-კვლევითი სახელმწიფო ინსტიტუტი) დაარსდა 1934 წელს მოსკოვში. იყო მთავარი საპროექტო ორგანიზაცია, რომელიც სამოქალაქო ავიაციის სახმელეთო ინფრასტრუქტურის განვითარების სფეროში მუშაობდა.
  • გიპროავტოდორტრანსი – საავტომობილო სარემონტო და საავტომობილო სატრანსპორტო დაწესებულებების და ნაგებობების სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი – Гипроaвтодортранс – Государственный институт по проектированию авторемонтных и автотранспортных предприятий и сооружений.
  • გიპროგორი – ГИПроГор – ქალაქგეგმარების სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი. დაარსდა 1930-იან წლებში.
  • გიპროპრომსელსტროი – სასოფლო-სამრეწველო საწარმოების პროექტირების სახელმწიფო ინსტიტუტი – Гипропромсельстрой – Государственный институт по проектированию предприятий промышленно-сельского строительства.
  • გიპროტორგი – Гипроторг – სავაჭრო და საზოგადოებრივი კვების ობიექტების საპროექტო ინსტიტუტი, თბილისის ფილიალი იყო საბჭოთა კავშირის ვაჭრობის სამინისტროს დაქვემდებარებაში. სოიუზგიპროტორგი – Союзгипроторг – სავაჭრო და საზოგადოებრივი კვების ობიექტების საკავშირო საპროექტო ინსტიტუტი – государственный союзный институту по проектированию предприятий торговли и общественного питания министерства торговли ссср.
  • გრუზდორნიი – Груздорнии – Грузинский дорожный научно-исследовательский институт, საქართველოს საგზაო სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი, საკავშირო СОЮЗДОРНИИ-ს (Всесоюзный дорожный научно исследовательский институт) საქართველოს ფილიალი.
  • თბილქალაქგაფორმება – თბილისის დიზაინისა და კეთილმოწყობის სამმართველო.
  • თბილქალაქპროექტი – საქართველოს სსრ თბილისის მშრომელთა დეპუტატების საქალაქო საბჭოს აღმასრულებელი კომიტეტის სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი. დაარსდა 1933 წელს. თბილქალაქპროექტში დამუშავდა თბილისის გენერალური გეგმები, დაპროექტდა საცხოვრებელი რაიონები, საზოგადოებრივი, ადმინისტრციული, სამრეწველო და სხვა ნაგებობები. 1990-იან წლებში თბილქალაქპროექტი როგორც სახელმწიფო დაწესებულება გაუქმდა და გარდაიქმნა შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებად.
  • სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნოები – დაარსდა 1948 წელს (საბჭოთა კავშირში პირველი მსგავსი პროფილის ორგანიზაცია). ემსახურებოდა არქიტექტურის რესტავრაციის დარგში სამეცნიერო და პრაქტიკული სამუშაოების წარმართვას.
  • საქენერგოპროექტი – საქართველოს სსრ სახალხო მეურნეობის საბჭოს „საქენერგოს“ დარგობრივი სამმართველოს სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი.
  • საქსახსოფლპროექტი იგივე საქსოფლმშენსახპროექტი – Сельпроект – საქართველოს სსრ სახმშენის სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი, რომელიც სოფლების დაგეგმარებისა და განვითარების, საზოგადოებრივი, საცხოვრებელი და სასოფლო-სამეურნეო ობიექტების პროექტებს ამუშავებდა.
  • საქსახპროექტი – Грузгоспроект – დაარსდა 1932 წელს სახელით: „ამიერკავკასიის სახალხო მეურნეობის უმაღლესი საბჭოს საპროექტო-საკონსულტაციო ტრესტი“. 1959 წლიდან გაუქმებამდე ერქვა „საქართველოს სსრ სახმშენის სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი“ – საქსახპროექტი.
  • საქქალაქმშენპროექტი იგივე საქქალაქმშენსახპროექტი – საქართველოს სსრ მშენებლობის სამინისტროს საქართველოს სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტის ძირითადი პროფილი იყო ქალაქგეგმარება და ტერიტორიული დაგეგმარება. ფილიალები ქონდა სოხუმსა და ბათუმში.
  • საქშახტაპროექტი – საქ. სსრ სახალხო მეურნეობის საბჭოს ქვანახშირის, ნავთობისა და სამთო მადნეულის მრეწველობის სამმართველოს სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი. 1957-1965 წლებში “საქსახშახტი”. 1965 წლიდან საქართველოს სსრ ქვანახშირის მრეწველობის სამინისტროს სახელმწიფო საპროექტო ინსტიტუტი “საქსახშახტი”. ინსტიტუტის პროფილი იყო სამთო საბადოების მიწისქვეშა და მიწისზედა ნაგებობების დაპროექტება.
  • სოიუზდორპროექტი – საკავშირო ტრესტის ე.წ. საქართველოს კანტორა. (Союздорпроект – Тбилисская кантора) თბილისში შეიქმნა გზატკეცილების მთავარი სამმართველოს საპროექტო-კვლევითი განყოფილების ბაზაზე 1938 წელს. იყო შინაგან საქმეთა სამინისტროს დაქვემდებარებაში 1953 წლამდე. 1953-1976 წლებში ერქვა სსი სოიუზდორპროექტ-ის თბილისის ფილიალი, 1976-1991 წლებში ერქვა თბილისის სახელმწიფო საპროექტო-კვლევითი ინსტიტუტი „თბილგიპროავტოტრანსი“ საბჭოთა კავშირის ტრანსპორტის მშენებლობის სამინისტროს დაპროექტებისა და კაპიტალური მშენებლობის მთავარი სამმართველოს დაქვემდებარებაში. ინსტიტუტის ძირითადი პროფილი იყო გზების მშენებლობისა და ხელოვნური ნაგებობების დაპროექტება, იყო ასევე სამოქალაქო ნაგებობათა განყოფილება.
  • ტურისტპროექტი – ТуристПроект – ტურისტული ინფრასტრუქტურის შემადგენელი შენობა-ნაგებობების საკავშირო საპროექტო ორგანიზაცია. დაარსდა 1978 წელს. ცენტრალური ინსტიტუტი იყო ლენინგრადში, ფილიალები ქონდა თბილისში, ნალჩიკში, კიევში, უჟგოროდში, ფეოდოსიაში და კრასნოიარსკში.
  • ხრამჰესპროექტი – საპროექტო ორგანიზაცია ხრამჰესის ინფრასტრუქტურის მშენებლობისათვის. ხრამჰესი, მარეგულირებელი ჰიდროელექტროსადგური წალკის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ხრამზე (1947).

სამშენებლო ორგანიზაციები

  • თბილისის მეტროპოლიტენის სამმართველო – შეიქმნა 1965 წელს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დადგენილებით. თბილისში მეტროს მშენებლობა გადაწყდა 1952 წელს. პირველი რიგის პირველი უბანი ხუთი სადგურით გაიხსნა 1966 წელს.
  • გუშოსდორი – Гушосдор – გზატკეცილების მთავარი სამმართველო (Главное Управление Шоссейных Дорог) 1936 წლიდან – შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის შემადგენლობაში. 1953 წლიდან საავტომობილო ტრანსპორტის სამინისტროს დაქვემდებარებაში. ევალებოდა გზების მშენებლობა, რემონტი და ექსპლუატაცია.
  • ორგდორსტროი – (Оргдорстрой), გზების მშენებლობის ორგანიზაციის სახელმწიფო ბიურო.

სახელმწიფო ორგანიზაციები

  • გზების მშენებლობის სამინისტრო (საქართველოს სსრ) – საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს გზატკეცილების სამმართველოს სახელით 1956-1968 წლებში, გზების მშენებლობის სამინისტროს სახელით – 1968-1988. გაუქმებულია.
  • გოსგრაჟდანსტროი – სამოქალაქო მშენებლობისა და არქიტექტურის სახელმწიფო კომიტეტი, დაარსდა 1963 წელს და იყო სახმშენის სისტემაში. ხელმძღვანელობდა ყველა სამეცნიერო კვლევით საპროექტო ინსტიტუტს თბილისში, კიევში და ტაშკენტში.
  • თბილქალაქაღმსაკომი – ქალაქ თბილისის საკრებულოს აღმასრულებელი კომიტეტი.
  • მშენებლობის სამინისტრო – (საქართველოს სსრ-ის) სახელმწიფო ორგანიზაცია, ექვემდებარებოდა საკავშირო მშენებლობის სამინისტროს და ხელმძღვანელობდა მშენებლობის საკითხებს რესპუბლიკაში.
  • სავაჭრო პალატა (საქართველოს სსრ) – საკავშირო და რესპუბლიკური ორგანიზაცია, რომელიც საგარეო ვაჭრობის საკითხებით იყო დაკავებული. გაუქმდა 1991 წელს და გარდაიქმნა საქართველოს სავაჭრო-სამრეწველო პალატად.
  • სახმშენი – (Госстрой – Государственный комитет Совета Министров СССР по делам строительства) დაარსდა 1950 წელს, გაუქმდა 1991 წელს. სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს მშენებლობის საქმეთა სახელმწიფო კომიტეტი. მის სისტემაში შედიოდა ყველა რესპუბლიკის სახმშენი და მშენებლობის სამინისტრო. საქართველოს სსრ მშენებლობის საქმეთა სახელმწიფო კომიტეტი.
  • ძეგლთა დაცვის კომიტეტი – 1934 წელს დაარსდა კულტურისა და ძეგლთა დაცვის კომიტეტი. 1959 წელს – ორგანიზაცია „საქართველოს კულტურის ძეგლთა დაცვის საზოგადოება“. მის მიზანს წარმოადგენდა საქართველოსა და ქვეყნის ფარგლებს გარეთ არსებული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების გამოვლენა, დაცვა, აღდგენა-გამაგრება და შესწავლა. 1978 წლის შეიქმნა ისტორიის, კულტურის, ბუნების ძეგლთა დაცვისა და გამოყენების მთავარი სამეცნიერო-საწარმოო სამმართველო (შემოკლებით – ძეგლთა დაცვის სამმართველო). 2004 წელს შეიქმნა კულტურული მემკვიდრეობის დეპარტამენტი (სამთავრობო დაწესებულება). 2008 წლიდან – სსიპ საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო

სასწავლო დაწესებულებები

  • თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია – დაარსდა 1922 წელს, საქართველოს სამხატვრო აკადემიის სახელით. 1929 წელს იგი ჯერ მკვეთრად გამოსახული საწარმოო განხრის უმაღლეს სამხატვრო ტექნიკურ ინსტიტუტად (უსტექინი) გადაკეთდა, 1931 წელს სრულიად გაუქმდა და 1933 წელს აღდგენილ იქნა როგორც თბილისის სახელმწიფო აკადემია. 
  • მოსკოვის არქიტექტურული ინსტიტუტი – Московский Архитектурный Институт (МАИ), პირველი სახელწოდება -МАрхИ. დაარსდა 1933 წელს. იყო სსრკ-ის სპეციალიზებული უმაღლესი სკოლა, რომელსაც მხოლოდ არქიტექტურის ფაკულტეტი ჰქონდა.
  • საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი – დაარსდა 1922 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პოლიტექნიკური ფაკულტეტის სახით. 1928 წელს თბილისის ამ ფაკულტეტისა და თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის (დაარსდა 1917 წელს) საინჟინრო ფაკულტეტის გაერთიანების შედეგად ჩამოყალიბდა საქართველოს სახელმწიფო პოლიტექნიკური ინსტიტუტი. 1936 წელს მას ეწოდა საქართველოს ინდუსტრიული ინსტიტუტი, 1948 წელს მიენიჭა საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სახელი, რომელიც 1972 წელს დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით და დაერქვა ვ.ი. ლენინის სახელობის საქართველოს პოლიტექნიკური ინსტიტუტი. 1990 წლიდან ქვია საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი. ტექნიკური უნივერსიტეტის სამშენებლო ფაკულტეტი, რომელშიც შედიოდა არქიტექტურის განყოფილება, შეიქმნა უნივერსიტეტის დაარსებისას 1922 წელს. 1924-28 წლებში მას ერქვა სახუროთმოძღვრებო განყოფილება, 1948 წლიდან არქიტექტურის კათედრა, 1969 წლიდან არქიტექტურის ფაკულტეტი, რომელშიც შედიოდა სამი კათედრა და 1991 წლიდან არქიტექტურის ინსტიტუტი. 2005 წლიდან დღემდე – არქიტექტურის ურბანისტიკისა და დიზაინის ფაკულტეტი.

პროფესიული გაერთიანებები

  • საბჭოთა კავშირის არქიტექტურის აკადემია – ოფიციალური სამეცნიერო ორგანიზაცია, დაარსდა 1934 წელს და გარდაიქმნდა მშენებლობისა და არქიტექტურის აკადემიად 1956 წელს. არსებობდა 1994 წლამდე.
  • არქიტექტურის საერთაშორისო აკადემია – International academy of Architecture (IAA), დაარსებულია 1987 წელს იუნესკოს მიერ არქიტექტურისა და არქიტექტურული განათლების განვითარების მიზნით.
  • აღმოსავლეთის ქვეყნების არქიტექტურის საერთაშორისო აკადემია – МААСВ დაარსდა 1990-იანი წლების დასაწყისში აზერბაიჯანის ინიციატივით.
  • სსრკ არქიტექტორთა კავშირი – საბჭოთა კავშირის არქიტექტორთა კავშირი დაარსდა 1932 წელს, მას შემდეგ რაც სტალინის ბრძანებით გაუქმდა ყველა თავისუფალი შემოქმედებითი გაერთიანება. სსრკ-ის არქიტექტორთა კავშირის პერიოდული გამოცემა იყო ჟურნალი „არხიტექტურა სსსრ“ (Архитектура СССР). 
  • საქართველოს არქიტექტორთა კავშირი – დაარსდა 1934 წელს. 1932 წელს, კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტის დადგენილების (“ლიტერატურულ-სამხატვრო ორგანიზაციების გარდაქმნის შესახებ”, 23.04.1932) საფუძველზე, დაარსდა სსრკ-ის არქიტექტორთა კავშირი (1955 წლამდე საბჭოთა არქიტექტორთა კავშირის სახელით). იგივე დადგენილებით აიკრძალა არქიტექტორთა ყველა თავისუფალი შემოქმედებითი გაერთიანება.

თანამდებობები

  • მთავარი არქიტექტორი – ქალაქის მთავარი არქიტექტორის თანამდებობა სსრკ-ში დაწესდა 1930-იან წლებში. მთავარი არქიტექტორი ხელმძღვანელობდა ქალაქის გეგმარებასა და განაშენიანებას და პასუხისმგებელი იყო არქიტექტურის ხარისხობრივ დონეზე, გენგეგმის შემუშავებისა და მისი განხორციელების, მშენებლობის ეკონომიურობის უზროვენლყოფის, ახალი საცხოვრებელი რაიონების მშენებლობისა და ძველის რეკონსტრუქციის სწორად წარმართვაზე. ქალაქის მთავარი არქიტექტორი ხელმძღვანელობდა მთავარ არქიტექტურულ-გეგმარებით სამმართველოს. ის პირდაპირ ექვემდებარებოდა ქალაქის მშრომელთა დეპუტატების საბჭოს ან რესპუბლიკის სახმშენს.

წოდებები

  • რესპუბლიკის დამსახურებული არქიტექტორი – საბჭოთა კავშირის დროს მიღებული საპატიო წოდება, ენიჭებოდა განსაკუთრებული დამსახურებისათვის რესპუბლიკის არქიტექტურის განვითარებაში. საბჭოთა კავშირის დამსახურებული არქიტექტორის წოდება ენიჭებოდა საბჭოთა კავშირის აქრიტექტურის განვითარებაში განსაკუთრებული დამსახურებისთვის.
  • სსრკ სახალხო არქიტექტორი – საპატიო წოდება შემოღებულია 1967 წელს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს მიერ. ენიჭებოდა განსაკუთრებული წვლილის შეტანისათვის საბჭოთა არქიტექტურის განვითარებაში, ქალაქგეგმარებაში გამოცენილი შემოქმედებითი მოღვაწეობისათვის, თანამედროვე სამოქალაქო, სამრეწველო და სასოფლო არქიტექტურული კომპლექსების, შენობებისა და ნაგებობის შექმნაში, რომლებაც საყოველთაო სახალხო აღიარება მოიპოვეს. პირველი ქართველი არქიტექტორი, რომელსაც საბჭოთა კავშირის სახალხო არქიტექტორის წოდება მიენიჭა, იყო არჩილ ქურდიანი (1970).
  • ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე – საბჭოთა კავშირისა და რესპუბლიკური საპატიო წოდება, გაიცემოდა უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის მიერ. ჯილდოვდებოდნენ საქართველოში ცნობილი მსახიობები, კომპოზიტორები, მწერლები, მხატვრები, რეჟისორები, არქიტექტორები და სხვ. განსაკუთრებული მიღწევებისათვის ხელოვნების განვითარების საქმეში.

ჯილდოები და პრემიები

  • კომკავშირის პრემია (საქართველოს სსრ) – 1966 წელს სსრკ-ის მეცნიერებისა და ტექნიკის სახელმწიფო კომიტეტის მიერ დაწესებული ჯილდო (კომკავშირი- ახალგაზრდათა ლენინური კომუნისტური კავშირი). ენიჭებოდა ახალგაზრდა ავტორებს ან/და კოლექტივებს ლიტერატურის, ხელოვნების, ჟურნალისტიკისა და არქიტექტურის დარგებში განსაკუთრებლი მიღწევებისათვის.
  • მინისტრთა საბჭოს პრემია (სსრკ და საქართველოს სსრ) – სსრკ-ის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ჯილდო, დაწესდა 1969 წელს. გაიცემოდა სახალხო მეურნეობისა და მეცნიერების განვითარებისათვის შეტანილი განსაკუთრებული მიღწევებისათვის. გაუქმდა 1991 წელს.
  • სსრკ სახელმწიფო პრემია – გაიცემოდა ლიტერატურის, ხელოვნებისა და არქიტექტურის დარგში. სსრკ-ის კომპარტიის ცენტრალური კომიტეტისა და მინისტრთა საბჭოს მიერ 1966 წელს დაწესებული სახელმწიფო ჯილდო (სტალინის პრემიის /1941-1955/ სანაცვლოდ). ლენინის პრემიის შემდეგ სსრკ-ის მნიშვნელობით მეორე ჯილდო შეადგენდა 5 000 მანეთს. გაუქმდა 1991 წელს.
  • შოთა რუსთაველის სახელობის პრემია – საქართველოს სახელმწიფო პრემია. დაარსდა 1965 წელს საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს მიერ. ენიჭება ხელოვნების, არქიტექტურისა და ჰუმანიტარული მეცნიერებების დარგებში, ნაწარმოებებისთვის, რომლებმაც ეროვნული აღიარება მოიპოვეს.
  • შრომის წითელი დროშის ორდენი – სსრკ-ის საერთო-სამოქალაქო ჯილდო დაწესედა 1928 წელს და გაიცემოდა შრომაში საბჭოთა სახელმწიფოს წინაშე გაწეული დიდი დამსახურებისთვის. გაუქმდა 1991 წელს.

სხვადასხვა

  • მინისტრთა საბჭოს სამშენებლო-არქიტექტურული საბჭო – განიხილვდა სახელმწიფო მნიშვნელობის სამშენებლო პროექტებს
  • სამხატვრო კომბინატი – სამხატვრო-საწარმოო კომბინატი ამზადებდა დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნების ყველა დარგის პროდუქციას საქართველოსა და სსრკ-ის მასშტაბით, ისევე როგორც შენობების და ნაგებობების მხატვრული გაფორმების პროექტებს და მათ პრაქტიკულ რეალიზაციას.